Brak komentarzy

Temat 5. „Libertarianizm przed libertarianizmem” i wybrane niemarksistowskie teorie konfliktu

Libertarianizm przed libertarianizmem

Korzenie libertarianizmu

Trudno jednoznacznie wskazać moment powstania libertarianizmu. Jego podstawami są oczywiście: prawo naturalne, anarchoindywidualizm oraz austriacka szkoła ekonomii. Są to filary najważniejsze, ale ich szerszy opis znajduje się w pozostałych rozdziałach. Uformowanie się spójnej myśli libertariańskiej zawdzięcza się Murray’owi Rothbardowi. Dokonał on syntezy poglądów XIX-wiecznych amerykańskich anarchio-indywidualistów z poglądami szkoły austriackiej dlatego często występuje w literaturze jako pierwszy „nowoczesny” libertarianin. Jest to poniekąd prawda, ale wcześniej byli myśliciele, których mogli byśmy nazwać libertariańskimi. Są to głównie liberałowie, ale tym co szczególnie ich wyróżniało to wyjątkowo krytyczny stosunek do instytucji państwa. Antagonizm ten wynika z zauważanej przez nich sprzeczności celów jednostki z interesami państwa. Poniższe materiały rekonstruują historyczne stanowiska najważniejszych myślicieli i wskazują wstępującą miedzy nimi ideologiczną ciągłość.

Olgierd Górecki, Rekonstrukcja historycznych podstaw i ideologicznej ciągłości współczesnego libertarianizmu

Jacek Bartyzel, Libertarianizm

Dawid Boaz, Historia Libertarianizmu

Herbert Spencer (1820-1903)

Przedstawiciel organicyzmu oraz ewolucjonizmu w naukach społecznych. W szczególności dostrzec należy argumentację uzasadniającą ograniczenie zakresu aktywności państwa. Obrońca wolności jednostki. Pierwszy bardzo wyraźne sformułował libertariańskie credo wyrażonego w zasadzie zwanej prawem równej wartości. Każdy człowiek ma wolność czynić co zechce o ile nie narusza to takiej samej wolności drugiego człowieka. Krytykował teorie społecznej umowy Hobbesa i Rousseau, jako ahistoryczne i wiążące skutkami prawnymi przyszłe pokolenia. Twierdził że przynależność do państwa może być w każdej chwili wymówiona a jedynym obowiązkiem państwa jest ochrona wszystkich należących do niego jednostkom.

Poziom podstawowy:

Herbert Spencer, Prawo do ignorowania państwa

Górecki O., Ewolucja podstaw moralnych uzasadniających ograniczony charakter państwa w doktrynie Herberta Spencera [w:] Moralność i władza jako kategorie myśli politycznej, red. J. Juszyński, A. Madeja, Warszawa 2011.

Poziom zaawansowany:

Korelacja etyki z gospodarką w doktrynie Herberta Spencera

Przemysław Chmiel – Studia Iuridica XLI/2003, Myśl polityczna i prawna Herberta Spencera Artykuł na podstawie pracy magisterskiej.

Gustave de Molinari (1819-1912)

Ekonomista polityczny, klasyczny liberał współpracownik i kontynuator pracy Frédérica Bastiata. Obrońca własności prywatnej i wolnego rynku. Dla libertarianizmu najważniejsza jest jego koncepcja prywatnych agencji ochrony- instytucji wolnorynkowych zastępujących państwo w kwestii bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości.

Gustave de Molinari, Produkcja bezpieczeństwa

Franz Oppenheimer (1864- 1943)

Franz Oppenheimer socjolog, ekonomista i politolog, zajmujący się głównie tematyką państwa. W książce Państwo Oppenheimer wyjaśnia niewolniczą i pasożytniczą naturę państwa. Środki za pomocą których człowiek może osiągnąć bogactwo podzielił na dwie kategorie:

– ekonomiczne – produkcja i dobrowolna wymiana.

– polityczne – przemoc i rabunek o charakterze czystego pasożytnictwa, konfiskata środków uzyskanych drogą ekonomiczną stosowana przez państwo.

Franz Oppenheimer, Geneza Państwa

Franz Oppenheimer, The State

Albert Jay Nock (1870-1945)

Krytyk społeczny, publicysta, anarchista i jeden z prekursorów rodzącego się anarchokapitalizmu. W swojej pracy stosował i rozwijał definicje środków politycznych i ekonomicznych Oppenheimera. Określał się jako filozoficzny anarchista. Podkreślał, że państwo posiada monopol na przemoc, dzięki któremu zniewala społeczeństwo. Uważał, że społeczeństwo może być prawdziwie wolne tylko odrzucając państwowość. Sprzeciwiał się centralizacji władzy, totalitaryzmom, demokracji. Krytykował „New Deal” i prezydenta Roosvelta, nie wierząc (słusznie) w tymczasowość programu. Trafnie zdiagnozował przyczynę Wielkiego Kryzysu czyli politykę inflacyjną republikanów. Przeciwnik wojen i imperialnej polityki USA.

Albert Jay Nock, Władza społeczeństwa a władza państwa
Tekst jest fragmentem opublikowanej po raz pierwszy w 1935 r. książki Państwo — nasz wróg.

Albert Jay Nock, Liberalizm, Prawidłowo Mówiąc
Esej napisany w 1933 lub 1934 r.

Libertarianizm przed libertarianizmem – materiały dodatkowe:

Rafał Lorent, Krótka historia wolności – okiem libertarianina “W tym artykule zarysujemy pokrótce dzieje filozofii wolności, nie ograniczając się przy tym bynajmniej do samej tylko filozofii cywilizacji łacińskiej. Ten szkic należy traktować jako mini-wprowadzenie do bogactwa myśli wolnościowej i zachętę do kontynuowania nauki we własnym zakresie – w żadnym wypadku nie aspiruje do pełnienia roli kompendium czy vademecum”.

Wybrane niemarksistowskie teorie konfliktu.

Wstęp o konfliktach i ich postrzeganie w myśli libertariańskiej.

Konflikt społeczny i jego rola w historii ludzkości jest bardzo ważnym zagadnieniem, często uważanym za klucz do zrozumienia historii politycznej. Przyczyny występowania konfliktów były i w dalszym ciągu są obiektem sporów wielu socjologów, politologów czy filozofów. Hans-Hermann Hoppe jak i wielu innych libertariańskich myślicieli twierdzi iż ludzkość znajduje się w stanie permanentnego konfliktu. Spowodowane jest to ograniczoną ilością środków produkcji i surowców. Większość konfliktów interesów rodzi się między tymi którzy je posiadają, a tymi którzy chcą je posiadać. Aby sytuacja ta nie miała miejsca środki te musiały by być nielimitowane. Jest to sytuacja niemożliwa dlatego konflikty są sprawą naturalną, która zawsze będzie miała miejsce. Hoppe proponuje wolne, pokojowe „społeczeństwo prawa prywatnego” jako najlepszy sposób radzenia sobie z konfliktami. Z wieloma teoriami konfliktu nierozerwalnie łączą się pojęcia klas społecznych a co za tym idzie konfliktu klasowego czy walki klas. Pojęcie walki klas zostało zaadaptowane przez twórcę socjalizmu naukowego Karola Marksa. Według Marksa, wszelkie społeczeństwa, zawsze opierały się na walce klas uciskanych z uciskającymi. W wyniku rewolucji przemysłowej uciskającymi stali się kapitaliści, właściciele środków produkcji wyzyskujący robotników którzy stali się jedynie towarem w rękach burżuazji. Libertarianie zwracają uwagę, że nie można mówić o wyzysku w sytuacji gdy mamy prawdziwie dobrowolne umowy między pracownikami a pracodawcami. Wolny rynek zapobiega występowaniu tak rozumianego konfliktu klasowego i stwarza sprawiedliwe warunki rozwoju dla wszystkich jego uczestników. W myśli libertariańskiej linia podziału na wyzyskiwanych i wyzyskujących przebiega w innym miejscu. Wyzyskującym jest aparat państwa, który żeruje na obywatelach nie partycypujących w systemie politycznym. Już w XIX w. Charles Comte i Charles Dunoyer stworzyli teorię utrzymującą, że prawdziwa wojna klas zależna jest od tego które klasy zdołają przejąć kontrolę nad aparatem państwa. Interes klasowy określa więc stosunek grupy do państwa. Podatki, egzekwowanie władzy i regulacji, przyznawanie subsydiów i przywilejów to narzędzia dzięki którym klasa polityczna wyzyskuje, pasożytuje na klasie produktywnej- uczciwych pracownikach i przedsiębiorcach. Na przestrzeni dziejów powstało wiele teorii konfliktów, wiele z nich odwołuje się w jakimś stopniu do tych stworzonych przez Marksa bądź Comtea i Dunoyera. Niektóre je krytykują, inne kontynuują, bądź poddają modyfikacji. Poniższe materiały mają na celu przybliżenie najważniejszych teorii i ich twórców oraz wykazanie, że konflikt jest zjawiskiem skrupulatnie badanym, szeroko opisywanym, mającym ogromne znaczenie dla istnienia ludzkiego.

Tekst jest fragmentem książki Austrian Perspective on the History of Economic Thought.

Murray N. Rothbard, James Mill i libertariańska analiza klasowa

Wally Conger, Agorystyczna teoria walki klas

Walka klas nie jest skończona

Relacja ze spotkania z Hansem-Hermannem Hoppe w Warszawie

Janusz Mucha, Konflikt i społeczeństwo

Wywiad z Januszem Muchą

Polityczna koncepcja konfliktu V. Pareto

Vilfredo Pareto uważał, że społeczeństwa zawsze muszą być niejednorodne, a konflikty występują w społeczeństwach nie przerwanie na wielu płaszczyznach. Masy jednostek rządzony są stosunkowo duże w porównaniu do wąskich elit rządzących. Pomiędzy elitami dochodzi do konfliktu, który prowadzi bądź to do kooptacji bądź wymiany. Wymiana elit, walka między nimi należą do istoty społeczeństwa i nie mogą ulec wygaśnięciu bądź zmianie. Krytykował Marksistowską teorię walki klas:

Walka klas, do której Marks przykładał szczególną uwagę, jest rzeczywistym czynnikiem, symbolem, który możemy odnaleźć na każdej karcie historii. Ale walka ta nie ogranicza się jedynie do dwóch klas: proletariuszy i kapitalistów; występuje on między nieskończoną liczbą grup o różnych interesach i, przede wszystkim, między elitami rywalizującymi o władzę. Istnienie tych grup może różnić się czasowo, mogą one bazować na stałych albo na – mniej lub bardziej – tymczasowych podstawach. U najbardziej dzikich ludów, a prawdopodobnie i u pozostałych, płeć determinuje dwie takie grupy. Opresja na którą skarży się proletariat lub na którą ma prawo się skarżyć jest niczym w porównaniu z tą jaką cierpią kobiety u australijskich aborygenów. Cechy charakterystyczne, realne w mniejszym lub większym stopniu – tj. narodowość, religia, rasa, język itp. – mogą stanowić podstawę tych grup. W naszych czasach walka między Czechami i Niemcami w Czechach jest bardziej intensywna niż walka proletariuszy z kapitalistami w Anglii”.

Remigiusz Okraska, Vilfredo Pareto i jego teoria elit

James Alexander, Vilfredo Pareto. Socjolog i Filozof. Życie, praca i oddziaływanie „Karola Marksa faszyzmu”

Kontynuatorzy i krytycy teorii Marksistowskiej: Weber i Simmel

Weberowska teoria konfliktu rożni się od Marksistowskiej między innymi z powodu różnego postrzegania zjawiska występowania klas społecznych. Karol Marks na podstawie obserwacji XIX-wiecznego społeczeństwa przemysłowego wyodrębnił dwie klasy. Pierwsza, burżuazja posiadała środki produkcji, a druga proletariat sprzedawała swoją prace. Według Marksa powoduje to występowanie nieustannego konfliktu między klasami ze względu na to, że proletariat jest wyzyskiwany przez dążącą do maksymalizacji swojego zysku burżuazje. Konflikt ten może zakończyć jedynie upowszechnienie środków produkcji i co za tym idzie stworzenie społeczeństwa bezklasowego. Weber również podzielił społeczeństwo na klasy według kryteriów ekonomicznych. Wyodrębnił trzy składowe sukcesu ekonomicznego: środki produkcji, kapitał i posiadanie specjalistycznych kwalifikacji. Poszczególne klasy mimo występujących nierówności wchodzą w różne zależności ekonomiczne. Podstawą konfliktu społecznego nie jest własność środków produkcji a występowanie tradycyjnie panujących elit politycznych. Silni przywódcy ideologiczni, mogą zmobilizować podporządkowaną większość przeciwko uprzywilejowanej mniejszości. Dochodzi do konfliktu oraz zmiany społecznej w wyniku której charyzmatyczni liderzy mają dwie możliwości. Tworzą nową organizacje polityczną kontynuującą tradycyjny system władzy, lub działają na zasadzie równego stosowania praw i reguł przez co zagrożenie konfliktem jest mniejsze.

Dla Georga Simmla źródłem konfliktów nie są jedynie sprzeczne interesy. Twierdził, że w człowieku tkwią instynkty wrogości, nienawiści i walki, a relacje między ludzkie opierają się na dominacji i podległości. Sprzeczność interesów pobudza instynkty wrogości, ale mogą być też one złagodzone przez stosunki harmonii i miłości. Simmel podkreślał, że konflikty wcale nie muszą się przyczyniać do załamania i zmiany systemu. Przeciwnie, mogą wystąpić sytuacje w których konflikt społeczny prowadzi do podtrzymania integracji społeczeństwa, solidarności i unifikacji.

Konflikt społeczny i jego funkcje. Między destrukcją a kreacją

Janusz Mucha, Konflikt i społeczeństwo

Dialektyczne ujęcie konfliktu społecznego Ralfa Dahrendorfa

Ralf Dahrendorf był socjologiem, politologiem, politykiem, zwolennikiem i współtwórcą teorii konfliktu. W swojej pierwszej książce Klasa i konflikt klasowy w społeczeństwie przemysłowym twierdził, że konflikty są nieuchronną konsekwencją nierównego podziału władzy między organizacjami społeczeństwa przemysłowego. Społeczeństwo według Dahrendorfa składa się z instytucji z których najważniejsze to państwo, przedsiębiorstwo, kościół, partia polityczna, związek zawodowy. W odróżnieniu od Marksa uważał, że to władza, a nie własność określają przynależność do konkretnych klas społecznych. Wprowadził pojęcie zrzeszenia imperatywnie skoordynowanego czyli sytuacji w której jedna grupa rządzi a druga jest rządzona. Gdy podporządkowana grupa ma poczucie, że rządzona jest sprawiedliwie mamy do czynienia z legitymizacją stosunku zwierzchnictwa. Grupa podporządkowana i grupa sprawująca kontrole maja jednak rozbieżne interesy, pierwsza dąży do zmiany struktury władzy, którą druga chce utrzymać. Interesy grup mają obiektywny charakter. występują quasi-grupy czyli takie, które konstytuuje obiektywna wspólnota interesów, oraz grupy interesów w których ta wspólnota zostaje uświadomiona i wyartykułowana. Koncepcja według której początkowo ukryte interesy quasi-grup po ujawnieniu powodują powstanie grupy interesu wyraźnie inspirowana jest teorią Marksa. Konsekwencją sprzeczności interesów jest konflikt, który powstaje po spełnieniu empirycznych warunków. Ważne jest jak duże są koszty zwycięstwa/porażki każdej ze stron. Gdy podmioty są niezorganizowane, rozproszone i nie istnieje zgoda co do pewnych formalnych reguł gry, regulacja konfliktu jest niemożliwa.

Ralf Dahrendorf, Klasy i konflikt klasowy w społeczeństwie przemysłowym

Bartosz Sawicki, Realia konfliktu we współczesnym świecie w ujęciu Dahrendorfowskim

Adam Krzemiński, Dahrendorf Ralph i Habermas Jürgen – Rady mędrców

Lord Ralf Dahrendorf

Model konfliktu Lewisa A. Cosera

Lewis A. Coser w swoich badaniach na temat konfliktów odwoływał się do pracy Georga Simmla. Podkreślał pozytywną funkcję konfliktu jako czynnika zwiększającego zdolności adaptacyjne danego systemu społecznego, głównie przez rozwój procedur normatywnych np. praw, sądów czy ciał mediacyjnych. Aby tak się stało konflikt nie może być zbyt gwałtowny i intensywny. Gwałtowność konfliktu zależy od tego jakiego jest typu: rzeczywistego czy nierzeczywistego. W konflikcie rzeczywistym walczy się o wartości i cele, podbudowany jest on frustracją i chęcią otrzymania zysku. Konflikt nierzeczywisty, służy rozładowaniu napięcia przynajmniej jednego jego uczestnika i jest celem sam w sobie. Gwałtowność i intensywność konfliktów wzrasta w systemach o sztywnych strukturach w których nie ma dostępnych innych alternatyw jego rozwiązania lub ekspresji antagonistycznych roszczeń. Konflikty kumulują się przez dłuższy czas co kończy się gwałtownym wybuchem. Systemy bardziej elastyczne posiadają odpowiednie mechanizmy „wentyle bezpieczeństwa” ułatwiające rozładowanie napięcia i zapobiegające eskalacji konfliktów. Tolerowanie i instytucjonalizowanie konfliktów w systemach elastycznych ułatwia przywracanie równowagi, eliminowanie źródeł niezadowolenia i integracje struktury społecznej. Według Cosera równowadze systemu w głównej mierze nie zagraża więc sam konflikt, lecz szczytność struktury, stwarzającej warunki kumulacji wrogości wzdłuż jednej, głównej linii podziału.

Lewis A. Coser, Funkcje konfliktu społecznego

autor rozdziału: Mateusz Krzysztof

Skomentuj

*